Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), 2025'e ilişkin istatistiklerini açıkladı. AİHM verilerine göre Türkiye, 2025'te hakkında en fazla dava başvurusu bulunan ülke oldu. AİHM'e 2025'te toplam 53 bin 464 şikayette bulunuldu. Bunların 18 bin 464'ü Türkiye kaynaklı hak ihlali iddialarından oluşuyor.

Türkiye, bu sayıyla diğer Avrupa Konseyi ülkelerinin açık ara önünde yer alıyor. Ancak başvurularda azalma eğilimi devam ediyor. AİHM kayıtlarına göre Türkiye aleyhine başvuru sayısı 2023'te 23 bin 397, 2024'te ise 21 bin 613 idi. 2025 verileri de %15'lik bir düşüşe işaret ediyor. AİHM'e yapılan başvuruların genelinde de bir düşüş var.

2024'teki başvuru sayısı 60 bin 350'ydi.

Geçen yıl, bir önceki yıla göre %11'lik bir azalma söz konusu. AİHM önünde bekleyen başvurularda Türkiye'yi 7.187 başvuruyla, artık Avrupa Konseyi üyesi olmayan Rusya izliyor. Üçüncü sırada ise 4.044 başvuruyla Ukrayna yer alıyor. Hakkındaki başvuru sayısı %72 artarak 3.517'ye ulaşan Polonya ise bu üç ülkeyi takip ediyor. İtalya (2.787), Yunanistan (2.562), Romanya (2.489) ve Azerbaycan (2.180) da üst sıralarda yer aldı. Avrupa'nın önde gelen ülkelerindeki başvuru sayıları ise daha düşük seyrediyor. Fransa hakkında 703 başvuru bulunurken, İspanya'ya karşı başvuru sayısı 186. İngiltere (139) ve Almanya (127) başvuru sayılarında daha alt sıralarda yer alıyor.

15 Temmuz darbe girişimi önemli yer tutuyor

Türkiye aleyhindeki başvuruların %80'den fazlası 15 Temmuz 2016'daki darbe girişimi sonrasında devreye sokulan uygulamalarla ilgili. Darbe girişimiyle ilgili başvuru sayısının 20 bine yaklaştığı ifade ediliyor. Darbe girişimi bağlantılı başvurularda meslekten ihraçla ilgili olanların yoğunluğu dikkat çekiyor. Bu alandaki başvuruların artarak sürme ihtimali üzerinde duruluyor. Aslında darbe girişimiyle ilgili başvurular AİHM kayıtlarına girenlerden çok fazla. Bunda AİHM'in çok sayıda başvuruyu "iç hukuk yolu tüketilmediği" gerekçesiyle reddetmesi, bunun üzerine olağanüstü hal komisyonu oluşturularak başvuruların Strasbourg'a gitmeden iç hukuk yoluyla sonuçlandırılması etkili oldu.

Türkiye hakkında 74 karar açıklandı

AİHM, 2025'te Türkiye hakkında 74 karar açıkladı. Bu kararlardan 66'sında Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin (AİHS) en az bir kez ihlal edildiği belirlendi. Geri kalan sekiz kararın altısında ihlâl bulunmazken, ikisi farklı yöntemlerle sonuçlandırıldı. Adil yargılama, Türkiye'deki ihlâllerde önemli yer tutmayı sürdürüyor. Mahkeme, AİHS'nin adil yargılama temelinde 33 kez ihlal edildiğine hükmetti.

Adil yargılanmayı ise özgürlük ve güvenlik ile ilgili AİHS maddesi izledi. Bu madde için belirlenen ihlâl sayısı 21 oldu. 2024'te özgürlük ve güvenlikle ilgili ihlâller ilk sırada yer alırken adil yargılanma ikinci sırada yer almıştı. Mahkemenin verdiği kararların toplamında da AİHS'nin adil yargılanma hakkını güvence altına alan altıncı maddeyle ilgili ihlâller ilk sırada yer alıyor. Bu maddeyi, AİHS'nin özgürlük ve güvenlik hakkıyla ilgili beşinci maddesine yönelik ihlâller izliyor.

Kritik dava Büyük Daire'de

FREE (serbest bırakılsın) yazılı posterde Osman Kavala'nın fotoğrafı var, posteri tutan el görünüyor.  Osman Kavala, sekiz yıldan uzun süredir tutuklu. Gezi Davası bağlamında 2017'de tutuklanan, AİHM'nin beraat ve tahliye kararlarına rağmen tutukluluk hali süren ve hakkında ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası bulunan Osman Kavala'yla ilgili davada yeni bir aşamaya geçildi. Konu AİHM'in temyiz organı olarak görev yapan ve 17 yargıçtan oluşan Büyük Daire'nin gündeminde. Bu dava, süreci dikkatle izlenen ve sonucu merak edilenler arasında yer alıyor.

Kararlara uymak zorunlu

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 46'ıncı maddesi gereği, sözleşmeye taraf olan devletler açısından AİHM kararları bağlayıcı nitelikte. Türkiye, AİHS'yi 1950'de imzaladı, 1954'te onayladı. Bireysel başvuru hakkını 1987'de tanıyan Türkiye, AİHM'nin zorunlu yargı yetkisini 1989'dan bu yana tanıyor.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan 2021 yılında "Avrupa Birliği'nin Kavala'yla, Demirtaş'la, şununla, bununla ilgili aldığı kararları tanımıyoruz. Olay bu kadar basit. 'Yok' farz ediyoruz. Bizim indimizde bunlar yok hükmündedir" demişti.

AİHM kararlarının uygulanması bireysel ya da genel önlemlerle yapılıyor. Bireysel önlemler, başvuranın hakkının ihlâline yol açan sebepleri ortadan kaldırmayı, genel önlemler ise başvuruya konu ihlâli herkes için ortadan kaldırmayı ve böylece ihlâlin devamını önlemeyi sağlayacak tedbirlerden oluşuyor.

AİHM kararlarının uygulanmasının takibi Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi tarafından yapılıyor. Türkiye'nin AİHM tarafından açıklanan kararlara uyum düzeyi genelde oldukça yüksek. Kavala ve Demirtaş örneklerinde olduğu gibi kritik davalarda bu uyum oranının daha düşük seyretmesi dikkat çekiyor.