Stanford Üniversitesi'ndeki ekip geliştirdikleri "evrensel aşıyı" hayvanlar üzerinde test etti. Aşının insanlarda uygulanması için klinik deneyler yapılması gerekiyor.

Yaklaşımlarının, aşıların 200 yıldan uzun süredir kullanılan tasarımına "radikal bir değişiklik" getirdiğini söylüyorlar. Uzmanlar çalışmanın henüz erken aşamada olmasına rağmen "gerçekten heyecan verici" olduğunu ve "önemli bir aşama" kaydedilebileceğini belirtiyor.

Genel bir grip aşısı muhtemel salgınları önleyebilir mi?

Günümüzdeki aşılar vücudu tek bir enfeksiyonla savaşmaya eğitiyor. Kızamık aşısı sadece kızamığa karşı koruma sağlarken, suçiçeği aşısı sadece suçiçeğine karşı koruyor. Edward Jenner'ın 18. yüzyılın sonlarında ilk aşıları geliştirmesinden bu yana bağışıklama bu şekilde işliyor.

Science dergisinde yayımlanan yeni yaklaşım, aşılardan farklı olarak bağışıklık sistemini eğitmiyor. Bunun yerine, bağışıklık hücrelerinin birbirleriyle iletişim kurma biçimini taklit ediyor.

Burun spreyi olarak uygulanıyor ve akciğerlerimizdeki makrofaj adı verilen beyaz kan hücrelerini "alarm" durumunda bırakıyor. Bu da bağışıklık sistemini hangi enfeksiyon içeri girmeye çalışırsa çalışsın harekete geçmeye hazır hale getiriyor.

Hayvanlar üzerinde yapılan deneylerde aşının etkisi yaklaşık üç ay sürdü.

Araştırmacılar, bu artan hazırlık durumunun, akciğerlerden geçerek vücuda giren virüs miktarında 100 ila 1000 kat azalış sağladığını buldu. Stanford Üniversitesi'nden mikrobiyoloji ve immünoloji Profesörü Bali Pulendran, akciğere sızabilenler için de "Bağışıklık sisteminin geri kalanı, bunları ışık hızında savuşturmaya hazır haldeydi" dedi.

Ekip, aşının Staphylococcus aureus ve Acinetobacter baumannii olmak üzere iki bakteri türüne karşı da koruma sağladığını gösterdiğini söylüyor.

BBC'ye konuşan Pulendran, "Evrensel aşı olarak adlandırdığımız bu aşı, sadece grip, Covid ya da nezle virüslerine karşı değil, neredeyse tüm virüslere ve test ettiğimiz birçok farklı bakteriye ve hatta alerjenlere karşı koruyucu olan çok daha geniş bir yanıt oluşturuyor" dedi.

"Bu aşının çalışma prensibi, bugüne kadar geliştirilen tüm aşıların çalışma prensibinden oldukça farklı."

Araştırmacılar aşıların geliştirilmesinde büyük bir yenilik yaptıklarını söylüyor.  Bağışıklık sistemini enfeksiyonla savaşmaya yönlendirme şekli, alerjik astımı tetikleyen ev tozu akarı alerjenlerine karşı tepkiyi de azaltıyor gibi görünüyor.

Çalışmada yer almayan Oxford Üniversitesi'nden bilimi uzmanı Prof. Daniela Ferreira "Bu gerçekten heyecan verici bir araştırma" diyor.

Araştırma sonuçlarının insan çalışmalarıyla doğrulanması halinde, bunun "yaygın öksürük, soğuk algınlığı ve diğer solunum yolu enfeksiyonlarından korunma yöntemimizi değiştirebileceğini" söyledi.

Araştırmanın "güçlü yönlerinden birinin", bu yeni tip aşının nasıl çalıştığına dair net bir açıklama sunması olduğunu da ekliyor.

Ferreira, araştırmanın "hepimiz üzerinde çok büyük bir yük oluşturan" enfeksiyonlara karşı koruma sağlama konusunda "önemli bir adım olabileceğini" söylüyor.

Ancak hâlâ cevaplanması gereken birçok soru var.

Deneylerde aşı, burun spreyi olarak uygulandı ama insan akciğerlerinin derinliklerine ulaşabilmesi için nebülizatör yoluyla solunması gerekebilir.

Aynı etkinin insanlarda da elde edilip edilemeyeceği veya bağışıklık sisteminin ne kadar süreyle alarmda kalacağı bilinmiyor.

Farelerin ve insanların bağışıklık sistemleri arasında önemli farklar var. Örneğin, insanların bağışıklık sistemi on yıllar boyunca farklı enfeksiyonlarla şekilleniyor.

Bu nedenle araştırmacılar, bir kişiye aşı yapıp daha sonra vücudunun nasıl tepki verdiğini görmek için enfekte edilecekleri denemeler planlıyorlar.

Bağışıklık sistemini normal durumunun ötesine geçmeye zorlamanın sonuçları da olabilir ve bu da bağışıklık sistemi bozuklukları sorusunu gündeme getirebilir.

Liverpool Tropikal Tıp Okulu'ndan moleküler viroloji uzmanı Prof. Jonathan Ball, çalışmanın tartışmasız "heyecan verici" olduğunu söyledi ancak "vücudu 'yüksek alarmda' tutmanın yan etkileri tetiklemesine yol açmamasına dikkat etmeliyiz" uyarısında bulundu.

ABD'deki araştırma ekibi, bağışıklık sisteminin sürekli olarak aktif hale getirilmesinin doğru olmadığını ve bu tür bir aşının mevcut aşıların yerini almak yerine, tamamlayıcı nitelikte kullanılması gerektiğini düşünüyor.

2020 yılının başlarında Covid-19 pandemisinin ilk aşamalarında olduğu gibi, evrensel bir aşı, özel bir aşı geliştirilene kadar zaman kazandırabilir ve hayat kurtarabilir.

Pulendran "Bu, ölüm oranını, hastalık şiddetini azaltabilir ve belki de büyük bir etki yaratacak bir bağışıklık direnci seviyesi oluşturabilir" diyor.

Diğer senaryo ise kış mevsiminin başında olağan şekilde virüslerin yayılmaya başlaması. Pulendran "bunların hepsine karşı geniş çaplı bağışıklık kazandıracak mevsimsel bir spreyin uygulanabileceğini düşünebileceğimizi" belirtiyor.