Heinrich Böll Stiftung (HBS) Türkiye Temsilciliği, “Yaşamsal bir kaynağa dair gerçekler ve rakamlar” başlığını taşıyan Toprak Atlası’nın 2025 baskısını 6 Ocak Salı günü İstanbul’daki Postane’de düzenlenen etkinlikle tanıttı. İlk kez 2015 yılında yayımlanan atlas, on yılın ardından Türkiye’ye özgü güncel verilerle yeniden hazırlandı.

Lansman kapsamında düzenlenen panelin moderatörlüğünü HBS Ekoloji ve İklim Değişikliği Programı Koordinatörü Cem Bico üstlenirken; Prof. Dr. Ayten Namlı toprağın fiziksel sorunlarını, Dr. Ulaş Karakoç ise meselenin toplumsal ve ekonomik boyutlarını aktardı.

"İlk 15 santimetreyi kaybedince verimlilik bitiyor"

Toprak bozulumunun küresel bir kriz olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Ayten Namlı, yüzey toprağının önemini “Üst toprağın, yani ilk 15 santimetrelik katmanın kaybı, toprağın biyolojik verimliliğinin büyük oranda yok olması demektir” sözleriyle vurguladı. Namlı, toprak yönetiminde odak noktasının karbon olması gerektiğini belirterek, karbon yönetiminin biyoçeşitliliği korumada ve iklim kriziyle mücadelede anahtar rol oynadığını söyledi.

Türkiye’deki toprak kaybının en büyük nedeninin su ve rüzgâr erozyonu olduğunu ifade eden Namlı, Iğdır ve Harran ovalarında tuzlanmanın ciddi boyutlara ulaştığını ancak Türkiye’nin güncel bir tuzluluk haritasının hâlâ bulunmadığını belirtti. Ayrıca, Avrupa’da ağır metal haritaları mevcutken Türkiye’de üç yıl önce tamamlanan benzer bir projenin verilerinin henüz paylaşılmadığına dikkat çekti.

"Çiftçi topraktan zaten koptu"

Tarımın toplumsal boyutunu ele alan Dr. Ulaş Karakoç, kırsal nüfustaki yaşlanmaya ve demografik değişime odaklandı. Karakoç, “Çiftçi topraktan kopuyor mu sorusunun cevabı, çiftçinin büyük ölçüde zaten kopmuş olduğudur. Asıl mesele, çiftçinin hayattan kopup kopmamasıdır” dedi.

2010 sonrası kırdan kente göçün yavaşlamasının tarımın güçlendiği anlamına gelmediğini belirten Karakoç, tarımsal gelirin birçok çiftçi için artık ikincil hale geldiğini ifade etti. Karakoç ayrıca kadın emeğine değinerek, kırsalda istihdamda görünen kadınların kente göç ettiklerinde “ev ekonomisinde” kalmaları nedeniyle kayıtlara işsiz olarak geçtiklerini hatırlattı.

İstanbul betonun gölgesinde: 180 kilometrekarelik kayıp

Panelde paylaşılan çarpıcı verilerden biri de İstanbul’daki geçirimsiz yüzey artışı oldu. Toprak Atlası verilerine göre: İstanbul’da son 15 yılda 180 kilometrekarelik alan (yaklaşık 36 bin futbol sahası büyüklüğünde) asfalt, beton ve metalle kaplanarak geçirimsiz hale geldi.

Geçirimsiz yüzey oranı bu süreçte yüzde 38 arttı.

En büyük artış Kuzey Ormanları, üçüncü köprü güzergâhı ve yeni havalimanı bölgesinde yaşandı. Prof. Dr. Murat Güvenç 2006 ve 2021 arasında İstanbul’a 180 km2 geçirimsiz yüzey eklendiğini şu sözlerle açıkladı:

“Bu 36 bin futbol sahası büyüklüğünde bir alan demek oluyor. Bunun içerisinde köprüler, otoyollar ve AVM’ler var. AVM’ler tekil binalar gibi görülse de kapladığı alanın 10 katı kadar bir otopark alanı olabiliyor. Üçüncü havalimanı çevresindeki ormansızlaştırılmış alanın ısı adası oluşturarak 50,5 C sıcaklıklara ulaşırken aynı gün başka yerlerde sıcaklığın 19 Co olduğu alanlar görülebiliyor”

“Bostan isimleri sokak tabelalarında kalmasın”

İstanbul’daki tarım alanlarının gördüğü baskıyı aktaran Burçak Gürsoy, “Rant ve inşaat gibi tüm baskılara rağmen kentsel tarım bir şekilde dengelenmeye çalışılıyor, betonun gölgesinde bir tarım süreci devam ediyor.” dedi. Atlasta 150 yıl önceye kadar Beykoz fasülye ve patlıcanı, Çengelköy hıyarı, Yedikule marulu gibi tarım ürünlerinin kent kimliğinin bir parçası olduğunu vurgulanıyor. Bunun yanında 19. yüzyıl sonunda modern kent yönetimi yanı sıra kentsel nüfusun artmasıyla bostanların kent dışına doğru taşınması fikrinin güçlendiğini belirtiyor. Atlasta üretici ve organik pazarların, gıda ve tarım kooperatiflerinin, e- ticaret ve dayanışma ağları gibi kolektif sistemlerin kentin hem toprak hem de gıdaya erişim sorunlarına çözüm olabileceğine işaret ediliyor.

“20 yıl sonra gıdayı kim üretecek?”

Panelin sonunda, çoklu krizler çağında dayanışma ve alternatif çözüm yolları tartışıldı. Cem Bico’nun sorduğu “Önümüzdeki 20 yıl içinde gıdayı kim üretecek?” sorusu eşliğinde gıda kolektifleri, üretici pazarları ve agroekoloji (onarıcı tarım) bilincinin küçük üreticilere nasıl aktarılacağı ele alındı. Katılımcılar doğal sorunlara bilimsel ve hak temelli çözümler üretilmesinin zorunluluğunu vurguladı.

Rakamlarla Toprak atlası

* Türkiye'de yüzde 3 civarında olması gereken topraktaki organik madde oranı, Türkiye'de yüzde 1'in altında.

* Dünya topraklarının yaklaşık üçte biri bozulmuş durumda.

* Küresel toprak bozulumunun ekonomik maliyeti yılda en az 230 milyar dolar.

* Türkiye’de her yıl yaklaşık 642 milyon ton toprak kaybediliyor ve yüzeyin yüzde 59’u erozyon riski altında.

* Yıllık toprak kaybının yaklaşık 150 milyon tonu barajlara taşınıyor.

* Türkiye’de yüksek çölleşme riski altındaki alanların oranı yüzde 25,5.

* Türkiye, Avrupa’da inşaat nedeniyle en fazla toprak kaybeden ülke konumunda.

* Toprak geçirimsiz hale geldiğinde sel riskini artıyor. Toprak sıkışması Türkiye topraklarının yaklaşık 7,1 milyon hektarını etkiliyor.

* Türkiye’de sulanan tarım alanlarının yüzde 32,5’i tuzluluk sorunu yaşıyor. Yaklaşık 900 bin hektar tarım toprağı ise asidik özellikte.

* Türkiye’de her yıl 2,3 milyon ton gübre, 55 bin ton da pestisit kullanılıyor ve pek çok pestisitte belirlenen üst limitler, AB ülkelerine göre çok yüksek.

* Toprak, ormandan daha fazla karbon depoluyor, ancak işlenen topraklar karbon stoklarının yüzde 50–70’ini kaybetmiş durumda. Tarım nedeniyle atmosfere yılda 26 milyon ton karbon salınıyor.

* Dünyadaki tarım arazilerinin yüzden 70’ten fazlası, dünyadaki çiftliklerin yüzde 1’i tarafından yönetiliyor.

* 2012 ile 2023 arasında, en az 2 bin 100 kişi arazi ihtilafları sebebiyle öldürüldü.