Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), Gezi Parkı eylemleri sırasında polisin yakın mesafeden yüzüne biber gazı sıktığı şehir plancı akademisyen Ceyda Sungur’un başvurusunda Türkiye’yi mahkum etti.

Yüksek mahkeme, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin (AİHS) üçüncü maddesiyle güvence altına alınan “işkence yasağının” ihlal edildiğine hükmetti.

Mahkeme polise ağaç dikme cezası vermişti

28 Mayıs 2013’teki Gezi Parkı’ndaki oturma eylemine katılan Sungur, bu sırada polis Fatih Zengin tarafından bir metreden daha kısa mesafeden doğrudan yüzüne biber gazı sıkılarak hedef alınmıştı. Sungur bunun üzerine, eylemler sırasında polisin aşırı güç kullanımının simgesi haline gelmiş ve ‘Kırmızılı Kadın’ olarak anılmaya başlamıştı.

Konu mahkemeye taşındı. İlk derece mahkemesi 2015’te Fatih Zengin’e ‘yaralama’ ve ‘görevi kötüye kullanma’ suçlarından 10 ay hapis cezası verdi. Ancak cezayı erteleyen mahkeme, Zengin’in 300 fidan dikmesine hükmederek dosyayı kapattı.

Sungur, mahkemenin kolluk görevlisi hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararı verilmesi nedeniyle Anayasa Mahkemesi’ne (AYM) gitti.

AYM 2019’da polis memurunun “gerekli olmadığı hâlde maddi güç kullandığını” kabul etti ancak verilen cezayı eylemle orantılı ve yeterli buldu. Anayasa’nın 17. maddesinde güvence altına alınan kötü muamele yasağının maddi ve usul boyutu itibarıyla ihlal edilmediğine hükmetti.

Sungur bu karar üzerine dosyayı AİHM’e taşıdı. Nihai karar olaydan 12 yıl 9 ay sonra çıktı. Yüksek mahkeme, kolluk kuvvetlerinin güç kullanımının ancak zorunlu ve orantılı olması halinde hukuka uygun sayılabileceğini hatırlatarak, Sungur’a yönelik müdahalenin bu kriteri karşılamadığını belirtti.

Sungur’un maruz kaldığı etkinin basit tıbbi müdahaleyle giderilebilecek düzeyde olmasına rağmen, doğrudan hedef alınarak gaz sıkılmasının AİHS’nin 3. maddesi kapsamına girecek ağırlıkta olduğu ifade etti.

"Ceza caydırıcı olmadı"

Mahkeme, Türkiye’de yürütülen ceza sürecini yeterli görmedi. Polis memuru hakkında verilen 10 aylık hapis cezasının hükmünün açıklanmasının geri bırakılması ve sonrasında tamamen ortadan kaldırılması nedeniyle yaptırımın caydırıcı olmadığını belirtti.

AİHM, bu durumun fiilen “cezasızlık” yarattığını ve kötü muamele yasağının etkili şekilde uygulanmasını zayıflattığını kaydetti. Mahkeme, Türkiye’nin Sungur’a 6 bin 500 euro manevi tazminat ve 5 bin 400 euro da yargılama gideri ödemesine karar verdi. Mahkeme kararı oy birliğiyle aldı. Türkiye, üç ay içinde söz konusu tazminatı ödemeli.

AİHM, daha önce kolluk kuvvetlerinin protestoları dağıtmak amacıyla göz yaşartıcı gaz kullanmasına ilişkin, müdahalelerin AİHS’nin 3. maddesi kapsamına girecek ölçüde yeterli ağırlığa ulaşmadığına hükmederek birçok başvuruyu reddetmişti.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin üçüncü maddesi, işkence yasağını güvence altına alıyor. Maddeye göre, “Hiç kimse işkenceye veya insanlık dışı ya da aşağılayıcı muamele veya cezaya tabi tutulamaz.”